KOD TAŠTE NA SEDNICU VLADE: Saga o jednoj od najuglednijih porodica Srbije devetnaestog veka

Istorija se nije previše bavila Jelenom Hadžibrzaković, kćerkom hadži Brzaka i suprugom beogradskog veletrgovca i posednika hadži Tome. A mogla je, barem u rubrici istorijskih zanimljivosti. Naime, Jelena je bila majka šestoro dece, dva sina i četiri ćerke, a svaka od njih se, ponaosob, udala za muža koji je u određenom vremenskom periodu obavljao i dužnost ministra u Vladi Kraljevine Srbije. Praktično, svaki dolazak na ručak kod tašte Jelene bila je i prilika da se, uz ćušpajz od tikvica, sarmice od zelja, gibanicu ili makedonsku pitu, razmotre i važna državna pitanja. 

Porodica hadži Tome je i inače bila jedna od najuglednijih tokom druge polovine 19. veka. Poticali su iz jugozapadnog dela Bugarske, iz okoline grada Melnika, odakle su i stigli do Zemuna. Hroničari beleže da su bili veoma radni i umešni, te su već početkom 19. veka, na krajnjem rubu austrijskog carstva, posedovali više nekretnina između ostalih i kafane. Najpoznatija je, po svedočenju savremenika, bila kafana "Kod divljeg čoveka", u kojoj je, samo nekoliko dana uoči oslobođenja Beograda od Turaka, 1806, boravio i srpski vojvoda Cincar Janko.

Pobegao od maćehe

U Melniku je rođen i hadži Toma, 1796, pod imenom Toma Opulus. Naziv "hadži" dobio je nakon što je s ocem bio na hadžiluku u Jerusalimu, a u Beograd je stigao pred kraj Prvog srpskog ustanka, navodno, bežeći od maćehe. Ubrzo je prešao preko Save, kod strica, koji ga je, budući da nije imao svoje dece, školovao i najposle mu otvorio kožarsku radnju.

Bio je to prvi stepenik u društvenoj hijerarhiji mladog i visprenog momka iz daleke provincije, koji se ubrzo potom oženio Jelenom, kćerkom hadži Brzaka, rodonačelnika porodice Hadžibrzaković, čija se kuća nalazila tik pored današnje kafane "Znak pitanja".

Foto: Javno vlasništvo

Mladi par se preselio u Savamalu, gde je hadži Toma imao i svoju radnju, u Karađorđevoj ulici, gde su se redom rađala i deca - sinovi Nikola i Svetozar, a potom i ćerke Sofija, Danica, Mileva i Marija. Kako se tokom godina širio i uvećavao porodičan ugled i bogatstvo hadži Tominih, tako su i sama deca dobijala na "ceni". Pod prozorima njihovih kćeri počeli su da se okupljaju najperspektivniji kadrovi mlade i tek oslobođene kneževine koji će u njenoj istoriji, političkim i društvenim zbivanjima, ostaviti nesumnjiv trag. 

U biografiji najstarijeg, možda i najuglednijeg zeta Jovana Ristića stoji da je bio namesnik kneževskog i kraljevskog dostojanstva, predsednik Ministarskog saveta (Vlade), ministar inostranih poslova, vođa Liberalne stranke i, uz Iliju Garašanina i Nikolu Pašića, verovatno, jedan od najvećih državnika Srbije u 19. veku. Međutim, kada je isprosio tek stasalu hadži Tominu ćerku Sofiju, 1854, bio je tek postavljeni državni nameštenik u Ministarstvu unutrašnjih dela. Nesumnjivo da mu je ovaj brak, uz mnogo novca, doneo i naklonost srpskih knezova iz dinastije Obrenović, što mu je, opet, širom otvorilo vrata u munjevitom političkom napredovanju.

U mnoštvu funkcija koje je Ristić obavljao za Srbiju najznačajnija je njegova uloga na Berlinskom kongresu 1878, kada je naša zemlja i zvanično dobila samostalnost. Kao ministar inostranih dela uspeo je ono što je malo ko očekivao: da odoli pritisku Beča da prepusti teritorije Srbije na zapadu zemlje s jedne, i zahtevu Rusije da se oblasti oko Pirota i Trna predaju Bugarskoj, s druge strane. Uz sve to, valjalo je i sa obe sile ostati u prijateljskom odnosu, što je naposletku i uspeo. Srbija je veoma dobro prošla u Berlinu, dobila je za četvrtinu veću teritoriju. Od svih balkanskih diplomata, samo je Ristić dobio sve što je bilo moguće za Srbiju, ne uvredivši nijednu silu i ostavši sa svima u dobrim odnosima. Inače, u braku Sofije i Jovana Ristića rođeno je čak petoro dece, četiri sina i jedna ćerka. 

Foto: Javno vlasništvo

Može i mimo tazbine

Mlađa Sofijina sestra Danica udala se za Filipa Hristića, kasnijeg predsednika vlade u doba kneza Mihaila, diplomatskog predstavnika Srbije u Carigradu i jedno vreme i ministra prosvete mlade kneževine. Rođen je 1819. i bio je sin Karađorđevog bimbaše i rodonačelnika porodice Hristić Hriste Đorđevića. U braku Danice i Filipa Hristića rođeno je četvoro dece, ćerka i tri sina.

Treća Jelenina i hadži Tomina kći Mileva udala se za Radivoja Milojkovića, političara i pravnika. Rođen u Glogovcu 1832, stasao je za predsednika Vlade Kneževine Srbije u doba namesništva, formiranog neposredno po ubistvu kneza Mihaila 1868. Na tom položaju ostao je sve do punoletstva kneza Milana 22. avgusta 1872. Sem toga, tokom karijere, bio je i ministar unutrašnjih poslova, ministar pravde i potpredsednik Državnog saveta. S Milevom je imao dvoje dece, sina i ćerku. 

Najmlađa kći hadži Tominih Marija udala se za generala i ministra vojnog Antonija Bogićevića, čiji je deda, istog imena, bio čuveni jadarski vojvoda iz Karađorđeve bojne. Vojvodina ćerka Tomanija Bogićević udala se za rođenog brata kneza Miloša Jevrema Obrenovića, pa je budući general bio u rodbinskim vezama i s dinastijom Obrenović, što mu je omogućilo brzi uspon i napredovanje i mimo uticaja ugledne tazbine. U braku s Marijom dobio je sina i dve ćerke.